U Ministarstvu očekuju da povećanje deficita penzionog sistema neće biti izražen rizik, jer je u 2025. povećana naplata ostalih poreza i dažbina nadoknadila gubitak zbog smanjenja doprinosa za penzioni sistem iz oktobra 2024. godine kroz program “Evropa sad 2”. Tada su doprinosi na teret zaposlenog sa 15 odsto bruto zarade smanjeni na 10% i na teret poslodavca sa 5,5% na 0%, odnosno ukupno sa 20,5% na 10%, čime je došlo do uvećanja neto zarada zaposlenih, a smanjenja namjenskih prihoda za Fond PIO.
Iz Ministarstva finansija sada navode i da će “konkretne preporuke i dalje jačanje analitičkih kapaciteta u pogledu procjena namjenskih doprinosa i finansiranja penzionog sistema, biti predmet saradnje sa međunarodnim organizacijama – MMF-om i Svjetskom bankom, tokom 2026. godine”.
Prema podacima iz završnog računa državnog budžeta za 2025. godinu od doprinosa za penzijsko osiguranje naplaćena su 353 miliona eura, što je za 44 miliona manje od planiranog. U istoj godini je za penzije isplaćeno 796 miliona eura, odnosno deficit penzionog sistema je bio 443 miliona eura. Od namjenskih doprinosa obezbjeđeno je 44,3 odsto potrebnog novca za isplatu penzija.
Za prvo polugodište ove godine, prema izvještajima o ostvarenju budžeta, od doprinosa za penziono osiguranje su dobijena 183 miliona, dok je za isplatu penzija bilo potrebno 411 miliona. Deficit je iznosio 228 miliona eura, odnosno od namjenskih doprinosa je finansirano 44,5 odsto potrebne sume za isplatu penzija.
Penzije su u 2026. godine povećane za skromne procente, u januaru za 0,38 odsto, pa u maju za 0,95 odsto. Da je usklađivanje njihovih iznosa bilo veće, veći bi bio i deficit u prvom dijelu ove godine.
“Neophodno je produbiti analize i izraditi strategiju reforme penzionog sistema u skladu sa očekivanim trajanjem životnog vijeka, socio-ekonomskim parametrima i sistemom finansiranja, povećati formalizaciju tržišta rada i stopu participacije. Pri reformama, voditi se principom jačanja životnog standarda i kupovne moći penzionera kao osjetljivog dijela populacije, uz istovremeno osiguranje održivosti sistema”, navedeno je u smjernicama ekonomske i fiskalne politike u naredne tri godine.
Ukazano je da će “konkretne preporuke i dalje jačanje analitičkih kapaciteta u pogledu procjena namjenskih doprinosa i finansiranja penzionog sistema, biti predmet saradnje sa međunarodnim organizacijama – MMF-om i Svjetskom bankom, tokom 2026. godine”.
“Penzioni sistem je pod pritiskom demografskih trendova i redovnih usklađivanja penzija, pa se i ovdje radi o nižem riziku sa približno istim fiskalnim efektom. U skladu sa preporukama misije Međunarodnog monetarnog fonda (MMF) iz marta 2025. godine, pripremljene su preliminarne projekcije kretanja penzijskog sistema u dugom roku”, navedeno je u smjernicama Vlade.
MMF je tada tražio izradu dugoročnih projekcija fiskalne održivosti penzionog sistema nakon smanjenja iznosa doprinosa, izradu preciznih dugoročnih projekcija kretanja rashoda Fonda PIO da bi se izbjegao rastući fiskalni deficit, pozvao je na opreznost kod nekontrolisanog povećanja primanja i davanja iz budžeta bez stabilnih izvora finansiranja i na uzdržanost od naglih promjena koje mogu ugroziti stabilnost javnih finansija.
Iz Ministarstva kažu da je na bazi srednjoročnih projekcija i dugoročnih izazova finansiranja penzijskog sistema izrađena preliminarna dugoročna procjena kretanja izdataka Fonda PIO.
“Korišćene su demografske pretpostavke i ekonomske procjene u osnovnom scenariju, na bazi projekcija Ujedinjenih nacija (UN) i modelskih procjena Ministarstva finansija. Prema procjenama godišnja razlika ostvarenih primitaka od doprinosa za izdvajanja za potrebe Fonda PIO u srednjem roku iznosiće 430-470 miliona eura koja će se obezbjeđivati iz opštih prihoda budžeta. Nepovoljna demografska kretanja usloviće ovakva kretanja i u dugom roku prema očekivanjima, naročito imajući u vidu starenje populacije, niske stope zamjene i potencijalne migracije stanovništva ulaskom u EU. Ipak, uz očekivani dalji rast BDP-a i konvergenciju ka evropskom razvojnom prosjeku, očekuje se dugoročni pad nedostajućih sredstava koja se finansiraju iz opštih prihoda budžeta kao udio u strukturi BDP-a”, navedeno je u smjernicama.
Ove procjene, kako je navedeno, zasnovane su na projekcijama UN prema kojima će broj stanovnika u Crnoj Gori do 2050. godine biti niži za šest do 13 odsto, zavisno od scenarija.
“Prospekti pristupanja EU u 2028. godini ubrzavaju ove procese i potencijalno vode ka većem odlivu radne snage. Usljed starenja stanovništva, u dugom roku dolazi do povećanja učešća populacije starosti 65+ u ukupnoj populaciji, sa oko 17% na 25%, što značajno utiče na povećane pritiske finansiranja penzijskog sistema, niži rast ekonomije i stvara dugoročni rizik po stabilnost finansijskog i ekonomskog sistema”, navedeno je u smjernicama ekonomske politike.
Iz Ministarstva ipak očekuju da deficit penzionog sistema neće ugroziti javne finansije, kao i da će u dugom roku ekonomija imati prosječan godišnji rast od 3,1 do 3,2 odsto, dok će inflacija biti na nivou od dva do 2,5 odsto usljed monetarne stabilnosti pristupanjem Eurozoni.
“Istovremeno, očekuje se snažan pritisak na tržištu rada usljed neusklađenosti ponude i potražnje. U dugom roku, prognoziran je prosječni godišnji rast naplaćenih PIO doprinosa od 6 do 6,5%, uz rast izdvajanja za penzije po prosječnoj stopi od 4 do 4,5% godišnje. Kako se očekuje brži rast prihoda u odnosu na rashode, predviđa se smanjenje učešća deficita penzijskog sistema u BDP-u”, navedeno je u smjernicama.
Odnosno, Ministarstvo očekuje da će rast prihoda po osnovu doprinosa za penziono osigiranje imati rast po većoj stopi, a da će penzije biti povećavane za procenat koji će biti niži.
Jedna od smjernica za dalji razvoj penzionog sistema je i aktiviranje dobrovoljnih privatnih penzionih fondova.
“Neophodno je obezbijediti preduslove za razvoj dobrovoljnih privatnih penzionih fondova, zasnovanih na sistemu kapitalizacije, odnosno akumulacije kapitala kroz upravljanje ulaganjem u sigurnije oblike imovine na finansijskom tržištu (državne obveznice, dionice itd.)”, navedeno je u smjernicama.
Skupština Crne Gore je u decembru 2006. godine usvojila pravni okvir i Zakon o dobrovoljnim penzionim fondovima, nakon čega su u 2008. i 2009. godini formirani “Atlas penzija” i “Market invest”.
Cilj je bio da zaposleni dobrovoljno u ove fondove izdvajaju dio svojih zarada, da ti fondovi novac dalje ulažu i povećavaju njegovu vrijednost, a da zaposleni nakon toga imaju dopunske prihode u starosti.
U većini država, gdje funkcionišu, postoje i sistemi podsticaja, odnosno građani na dio zarade koji investiraju u njih su oslobođeni plaćanja punih poreza i doprinosa. Međutim, u Crnoj Gori nije bilo takvih podsticaja, pa je interesovanje građana bilo nisko – svega oko dvije i po hiljade članova u oba fonda. Oni su prestali sa radom u 2019. godini, a građani su kroz njihovu likvidaciju dobili većinu uloženog novca.
Unaprijeđeni zakon o dobrovoljnim penzionim fondovima usvojen je prošle godine.
