Povodom inicijative Pokreta Evropa sad (PES) za održavanje kontrolnog saslušanja pred Odborom za bezbjednost i odbranu, na temu mogućeg hibridnog stranog uticaja na medijski i politički prostor Crne Gore, reagovali su iz NVO „Srbi u Crnoj Gori“, koji smatraju da je neophodno otvoriti ozbiljnu, sveobuhvatnu i nepristrasnu raspravu o svim oblicima političkog, medijskog, finansijskog i drugog uticaja na donošenje odluka u našoj državi.
U nastavku prenosimo njihovo saopštenje:
„Podržavamo svaku inicijativu koja ima za cilj zaštitu državnih interesa, institucija i demokratskog poretka Crne Gore. Međutim, ako već govorimo o štetnim, odnosno „kancerogenim“ uticajima, onda moramo imati hrabrosti da ispitamo sve uticaje — i strane i domaće, i one koji dolaze iz medija i one koji dolaze iz političkih partija, državnih institucija, poslovnih krugova i različitih centara moći.
Ne smije biti zaštićenih tema, nedodirljivih političkih subjekata niti selektivnog pristupa.
1. FINANSIRANJE POLITIČKIH PARTIJA — KO ZAISTA FINANSIRA POLITIKU U CRNOJ GORI?
Prema podacima iz istraživanja MANS-a „Čista kampanja“, deset najvećih političkih partija prijavilo je više od 39 miliona evra prihoda u periodu od 2021. do 2024. godine. Od tog iznosa, oko 36 miliona evra, odnosno približno 92%, dolazilo je iz državnih i lokalnih budžeta.
To znači da se političke partije u ogromnoj mjeri finansiraju novcem građana.
Zato postavljamo sljedeća pitanja:
– Koliko novca političke partije zaista troše tokom izbornih kampanja?
– Da li su svi prihodi, donacije i troškovi uredno prijavljeni?
– Postoje li skriveni oblici finansiranja političkih subjekata?
– Kakve su finansijske, poslovne i druge veze između političkih partija, medija i privrednih subjekata?
– Ko finansira političko oglašavanje, promotivne aktivnosti i kampanje na društvenim mrežama?
Ako se već ispituje mogući strani uticaj, onda se mora ispitati i ko finansira domaću političku scenu i pod kojim uslovima.
2. MEDIJI, VLASNIŠTVO I UTICAJ NA JAVNO MNJENJE
Posebnu pažnju potrebno je posvetiti vlasničkoj strukturi medija, izvorima njihovog finansiranja i vezama sa političkim i poslovnim krugovima.
Potrebno je ispitati:
– Ko su stvarni vlasnici i finansijeri medija koji imaju značajan uticaj na javno mnjenje?
– Postoje li poslovne i finansijske veze medija sa političkim partijama i nosiocima javnih funkcija?
– Da li se javni novac, direktno ili posredno, koristi za političku promociju određenih subjekata?
– Postoje li organizovane mreže plaćenih komentatora, botova i koordinisanih kampanja na društvenim mrežama?
– Da li se novac koristi za diskreditaciju političkih protivnika, pojedinaca i organizacija koje iznose drugačije stavove?
Potrebno je ispitati i poslovne odnose medijskih kuća sa kompanijama poput Mtel-a, Alta banke i Alta Pej grupe, kao i sve druge finansijske i vlasničke odnose koji mogu biti od značaja za nezavisnost medija.
Naglašavamo da se isti kriterijumi moraju primjenjivati na sve — bez obzira na to da li je riječ o domaćem ili stranom kapitalu.
3. HRVATSKI UTICAJ, EVROPSKI PUT I PITANJE POLITIČKOG PRITISKA
Crna Gora snažno podržava svoj evropski put. Naše članstvo u Evropskoj uniji treba da bude rezultat reformi, vladavine prava, odgovornih institucija i ispunjavanja jasnih evropskih standarda.
Međutim, podrška evropskim integracijama ne znači pristanak na pritiske, ucjene ili odricanje od sopstvenog dostojanstva, istorije i nacionalnih interesa.
Zato postavljamo važna pitanja:
– Da li danas postoji uticaj Republike Hrvatske na političke i društvene procese u Crnoj Gori?
– Da li se bilateralna pitanja, istorijske teme i pitanja nacionalnog identiteta koriste kao sredstvo pritiska na Crnu Goru u procesu pristupanja Evropskoj uniji?
– Da li se od Crne Gore očekuje da, radi napredovanja ka članstvu, prihvata određene političke stavove ili ustupke koji prevazilaze evropske standarde i dobrosusjedske odnose?
– Da li pojedini postupci evropskih zvaničnika predstavljaju neprimjeren politički pritisak ili odstupanje od principa ravnopravnosti?
– Da li se od Crne Gore očekuje da se odrekne dijela svog istorijskog pamćenja, identiteta ili legitimnih nacionalnih interesa?
Ovo nijesu tvrdnje da je svaki takav uticaj nezakonit, već pitanja na koja javnost ima pravo da dobije jasne i argumentovane odgovore.
Crna Gora mora imati svoje stavove i dostojanstvo. Ako u Evropsku uniju uđemo tako što ćemo na svakom koraku odustajati od sopstvenih interesa i prihvatati sve što nam se postavi kao uslov, postavlja se pitanje kako će nas naši budući evropski partneri poštovati kao ravnopravnu državu.
4. SLUČAJ MORINJ — KO JE DONIO ODLUKE I DA LI JE SVE BILO U SKLADU SA ZAKONOM?
Posebno je važno ispitati sve okolnosti postavljanja spomen-ploče u Morinju.
Potrebno je utvrditi:
– Ko je inicirao postavljanje ploče i na osnovu kojih odluka?
– Koji državni funkcioneri i ministri su učestvovali u donošenju i sprovođenju tih odluka?
– Da li je postupak bio u skladu sa važećim zakonima?
– Ko je organizovao i finansirao postavljanje ploče?
– Da li su u tom procesu učestvovali strani politički, diplomatski ili lobistički krugovi?
– Zbog čega je policija obezbjeđivala taj prostor i da li je bilo političkih ili drugih pritisaka?
– Zašto su određene odluke kasnije formalizovane ili zadržane uprkos brojnim primjedbama i sporenjima?
Takođe, potrebno je provjeriti da li je bilo nedozvoljenih isplata, skrivenih donacija, materijalnih koristi, sukoba interesa ili nepropisnog lobiranja.
Naglašavamo da ne tvrdimo da je bilo nezakonitih isplata ili korupcije, niti raspolažemo dokazima za takve tvrdnje. Upravo zato tražimo da nadležni organi provjere sve činjenice i utvrde da li je bilo nepravilnosti.
U našem viđenju, sadržaj i način postavljanja ove ploče produbili su podjele i stvorili osjećaj nepravde kod velikog broja građana, posebno među Srbima u Crnoj Gori, ali i kod svih onih koji insistiraju na zakonitosti i jednakim aršinima.
Istina i odgovornost ne mogu biti stvar političke pripadnosti.
5. PRIZNANJE TAKOZVANOG KOSOVA — DA LI JE POSTOJAO ŠTETAN DOMAĆI POLITIČKI UTICAJ?
U obrazloženju inicijative PES-a, kako je predstavljeno javnosti, ukazuje se na to da je Demokratska partija socijalista nametnula odluku o priznanju takozvanog Kosova, uprkos protivljenju velikog dijela građana Crne Gore.
U tom kontekstu pominje se i podatak da je čak 83% građana bilo protiv priznanja, koji je, prema navodima iz javnosti, ranije iznio i bivši premijer Duško Marković. Taj podatak i njegov izvor svakako treba precizno provjeriti.
Ali ako već govorimo o „kancerogenom uticaju“, onda moramo postaviti pitanje: da li je postojao štetan domaći politički uticaj kada je jedna partija, koristeći tadašnju parlamentarnu većinu, sprovela odluku kojoj se protivio veliki dio građana?
Odluka o priznanju takozvanog Kosova, u našem političkom i moralnom viđenju, predstavljala je pogrešan i duboko sporan čin koji je ostavio ozbiljne posljedice na odnose u Crnoj Gori i povjerenje velikog broja građana u državne institucije.
Zato tražimo da se ispita:
– Koji su domaći i strani politički faktori uticali na donošenje te odluke?
– Da li je bilo diplomatskih pritisaka, lobiranja ili drugih oblika uticaja?
– Kako su donosioci odluka obrazlagali postupanje uprkos izraženom protivljenju značajnog dijela javnosti?
– Da li su postojali interesi koji su bili ispred interesa i volje građana Crne Gore?
Ne tvrdimo da je parlamentarna odluka nezakonita samo zato što se sa njom nije slagala većina građana. Ali smatramo da javnost ima pravo da zna sve okolnosti, političke motive i
eventualne spoljne uticaje koji su pratili njeno donošenje.
6. SRPSKI JEZIK, REZULTATI POPISA I ODNOS VLASTI PREMA VOLJI GRAĐANA
Ako je cilj zaštita Crne Gore od štetnih uticaja, onda se mora postaviti i pitanje da li postoje domaći politički uticaji koji sprečavaju sprovođenje volje građana i poštovanje njihovih jezičkih i identitetskih prava.
Prema rezultatima popisa, srpskim i srpskohrvatskim jezikom govori ukupno oko 45% građana Crne Gore.
To je značajan podatak koji se ne može zanemariti niti gurnuti u stranu zbog dnevnopolitičkih interesa.
Zato postavljamo pitanja:
– Zašto se rezultati popisa ne odražavaju na način na koji se uređuje pitanje službene upotrebe srpskog jezika?
– Da li političke partije koje danas vrše vlast postupaju u skladu sa svojim ranijim obećanjima i očekivanjima velikog broja građana?
– Da li na njihove odluke utiču spoljni politički centri, diplomatski pritisci ili interesi koji nijesu u skladu sa voljom građana Crne Gore?
– Da li postoji politički strah od otvaranja pitanja statusa srpskog jezika?
Postoje i građani koji izražavaju sumnju u potpunost i tačnost pojedinih popisnih podataka. Ukoliko postoje konkretne nepravilnosti, one moraju biti provjerene kroz zakonom predviđene postupke, na osnovu dokaza i bez unaprijed donesenih zaključaka.
Ne tražimo privilegije za bilo koga. Tražimo ravnopravnost, poštovanje ustavnih prava i dosljedno uvažavanje stvarnosti koju pokazuju zvanični podaci.
7. ZLOUPOTREBA DRŽAVNIH RESURSA I PARTIJSKO ZAPOŠLJAVANJE
Potrebno je ispitati i sve oblike zloupotrebe državnih resursa u političke i izborne svrhe.
To se posebno odnosi na:
– Korišćenje službenih vozila, telefona, goriva i drugih javnih resursa u partijske svrhe.
– Učešće funkcionera u partijskim kampanjama tokom radnog vremena i prilikom obavljanja službenih aktivnosti.
– Zapošljavanje i zaključivanje ugovora u javnom sektoru neposredno pred izbore.
– Moguće korišćenje javnih događaja, institucionalnih aktivnosti i državnih resursa za promociju političkih partija.
– Prijavljivanje imovine, sukobe interesa i poslovne veze nosilaca javnih funkcija.
Nijedna vlast ne smije koristiti državu kao partijski servis. Državni resursi pripadaju građanima, a ne političkim organizacijama.
8. ŠTA KONTROLNO SASLUŠANJE MORA DA OBUHVATI?
Smatramo da kontrolno saslušanje ne smije biti formalnost niti politička predstava za javnost. Ono mora obuhvatiti sve relevantne oblasti i omogućiti da se činjenice utvrde na osnovu dokumentacije, dokaza i odgovora nadležnih institucija.
Zahtijevamo da se, u okviru zakonskih nadležnosti, ispitaju:
1. Finansiranje političkih partija i stvarni troškovi njihovih kampanja.
2. Vlasničke, finansijske i poslovne veze medija sa domaćim i stranim subjektima.
3. Mogući uticaji stranih država, diplomatskih predstavnika i lobističkih grupa na političke odluke u Crnoj Gori.
4. Sve okolnosti postavljanja spomen-ploče u Morinju i odgovornost nadležnih funkcionera.
5. Politički i eventualni strani uticaji u procesu donošenja odluke o priznanju takozvanog Kosova.
6. Odnos aktuelnih političkih subjekata prema rezultatima popisa i pitanju statusa srpskog jezika.
7. Zloupotreba javnih resursa, partijsko zapošljavanje i moguće nezakonito finansiranje političkih aktivnosti.
8. Organizovane mreže botova, plaćenih komentatora i koordinisanih kampanja usmjerenih na manipulaciju javnim mnjenjem.
Pozivamo PES da, ukoliko zaista želi da se utvrdi istina o hibridnim uticajima, podrži proširivanje rasprave i na ove teme. Takođe, smatramo da Odbor treba da sarađuje sa svim nadležnim institucijama i nezavisnim organizacijama koje mogu doprinijeti utvrđivanju činjenica.
Niko ne smije biti unaprijed proglašen krivim. Ali niko ne smije biti ni unaprijed zaštićen od provjere.
CRNA GORA JE NAŠA ZAJEDNIČKA KUĆA!
U njoj mora biti mjesta za sve njene građane, za sve narode, jezike, vjere i tradicije. NJena budućnost ne smije zavisiti od volje bilo kog stranog centra moći, niti od interesa domaćih političkih i poslovnih grupa.
Crna Gora mora samostalno donositi odluke, štititi svoje interese i poštovati prava svih svojih građana. Evropski put podržavamo, ali ne po cijenu dostojanstva, istorijskog pamćenja i ravnopravnosti.
Ako ispitujemo strane uticaje, moramo ispitati i domaće. Ako tražimo transparentnost od drugih, moramo je zahtijevati i od onih koji danas vrše vlast.
Nema nedodirljivih. nema selektivne istine. nema dvostrukih aršina“, poručili su iz NVO „Srbi u Crnoj Gori“.
