To se, između ostalog, navodi u smjernicama koje je Agencija za sprečavanje korupcije (ASK) objavila u susret izborima koji su zakazani za narednu godinu, a u cilju stvaranja fer i ravnopravnih uslova za sve učesnike izbora, očuvanja integriteta izbornog procesa i povjerenje građana, ali i kako bi se nova pravila izborne trke približila svim učesnicima.
Agencija za sprečavanje korupcije objavila je Smjernice za političke subjekte, za kampanje trećih lica, kao za državne i lokalne organe, javne funkcionere i organe izvršne vlasti tokom izborne kampanje. Smjernice su pripremljene u susret izbornom ciklusu 2027. godine, kao mehanizam nadzora nad finansiranjem partija i izbornih kampanja.
„S tim ciljem pripremljen je podzakonski okvir za sprovođenje novog Zakona o finansiranju političkih subjekata i izbornih kampanja, procedure, smjernice i metodologije nadzora, kako bi nova pravila bila jasna i dostupna svim učesnicima izbornog procesa. Ovakav sveobuhvatan i planski pristup jačanju kapaciteta ima za cilj da se izborni ciklus 2027. godine dočeka uz jasno definisane procedure i efikasne kontrolne mehanizme“, ističu iz ASK.
Kada je riječ o zabranama i obavezama koje se odnose na državne i lokalne organe, u smjernicama je naglašeno da javni funkcioneri ne smiju koristiti državne resurse, uključujući vozila, prostorije, opremu i budžetska sredstva, u svrhu političke promocije. Zabranjeno je i korišćenje službenog položaja za sticanje prednosti u kampanji, kao i predstavljanje redovnih aktivnosti institucija na način koji može uticati na birače. Ograničava se zapošljavanje u javnom sektoru, kao i isplata jednokratnih pomoći i drugih davanja koja bi mogla imati karakter uticaja na izborni proces. Osim toga, državni i lokalni organi i javni funkcioneri biće u obavezi da na nedjeljnom nivou izvještavaju o socijalnim davanjima i subvencijama, troškovima iz budžetske rezerve, dokumentuju troškove, te da objavljuju analitičke kartice svih računa.
U EU smatraju da kazne nisu dovoljno stroge
Izmjenama Zakona o finansiranju političkih subjekata i izbornih kampanja koje su usvojene prošle godine pooštrena je kontrola trošenja novca i ojačan nadzor nad izbornim procesom. Novim rješenjima dodatno su precizirana pravila o korišćenju javnih resursa tokom kampanje, uvedene su strože obaveze, kao i proširene nadležnosti ASK. Ipak, iz Evropske unije su više puta ukazivali da ni nova verzija nije dovoljno dobra. U izvještajima iz Brisela uporno se ukazuje da sankcije koje su na raspolaganju nisu odvraćajuće, da je potrebna jača kontrola i dosljednija primjena. Upravo ovo pitanje jedno je od onih koje je trebalo riješti kroz drugi dio izborne reforme, koja je i dalje na čekanju.
Iz ASK naglašavaju da je, shodno zakonu, zabranjeno vršiti bilo kakav pritisak na zaposlene u javnom sektoru da učestvuju u političkim aktivnostima ili da se od njih traži podrška određenoj političkoj stranci, da nije dozvoljeno korišćenje službenih evidencija i baza podataka do kojih se dolazi vršenjem funkcije. Ograničenja se odnose i na javne nastupe funkcionera, pa oni ne smiju koristiti službene događaje za slanje političkih poruka, niti miješati funkciju i kampanju.
Jasna pravila i obaveze za kampanje trećih lica takođe su obuhvaćena smjernicama. Zabranjeno je skriveno ili posredno finansiranje političkih subjekata, prikrivanje stvarnih troškova kampanje i izvora sredstava, zaključivanje ugovora u ime političkih partija radi pokrivanja njihovih troškova, kao i uključivanje stranih država, organizacija ili lica bez biračkog prava u finansiranje kampanja. Istovremeno, treća lica imaju obaveze koje uključuju otvaranje posebnog bankovnog računa prije početka kampanje, prijavljivanje ASK u zakonskom roku, vođenje precizne evidencije svih uplata i troškova, poštovanje utvrđenih finansijskih limita, kao i dostavljanje izvještaja o porijeklu i strukturi sredstava.
Nisu uvažene sve preporuke ODHIR-a
ODIHR je nakon izborne reforme 2025. godine ocijenio da su izmjenama Zakona o finansiranju političkih subjekata i izbornih kampanja napravljeni određeni pomaci, naročito u pravcu veće transparentnosti i unapređenja izvještavanja o troškovima kampanje. Ipak, i pored tog napretka, ukazali su da značajan broj preporuka nije u potpunosti sproveden, te da i dalje postoje slabosti u kontroli porijekla donacija, ograničen kapacitet nadzornih institucija, kao i nedovoljno efikasni mehanizmi za sprečavanje zloupotrebe državnih resursa u izborne svrhe.
U djelu koji se odnosi na političke partije, neke od obaveza koje se navode su otvaranje posebnog računa za kampanju, redovno evidentiranje prihoda i rashoda, precizno dokumentovanje porijekla novca, te redovno izvještavanje o finansijskim tokovima. Kako navode iz ASK, partije će tokom izborne kampanje biti u obavezi da svakih 15 dana dostavljaju izvještaj o prilozima, da dostave privremeni izvještaj o finansiranju kampanje pet dana prije izbornog dana, dok je rok za završni izvještaj najviše 30 dana od završetka izbora.
Da su novine u zakonu koji reguliše pitanje finansiranja partija i izbornih kampanja samo djelimično unaprijedile kontrolne mehanizme, te da će isti zakon morati da ide na doradu već nakon narednih izbora, ocijenjeno je nedavno na okruglom stolu koji su organizovali ASK i Međunarodna fondacija za izborne sisteme (IFES). Kako su tom prilokom zaključili, izmjenema zakona dostignut je zadovoljavajući nivo, ali je već sada jasno da je zakon potrebno dodatno unaprijediti.
