Eventualno „DA“ na predstojećem referendumu na Islandu promijeniće ranglistu zemalja predvodnica u pristupnom procesu sa Evropskom unijom (EU).
Island se izdvaja kao veoma specifična zemlja jer je već u velikoj mjeri integrisan u EU i dio je brojnih evropskih politika. Član je Evropskog ekonomskog prostora i Šengen zone.
Za razliku od drugih tradicionalnih zemalja kandidata, Island ne mora iz temelja da mijenja svoj pravni, pravosudni ili politički sistem kako bi ispunio osnovne standarde EU.
Time će pozicija Islanda automatski uticati na dvije trenutne predvodnice – Crnu Goru i Albaniju, koje za sada drže prvo, odnosno drugo mjesto.
Ove dvije zemlje na referendum gledaju kao još jednu potvrdu privlačnosti Evropske unije za zemlje koje su za sada van bloka.
Sagovornici Radija Slobodna Evropa (RSE) iz Tirane i Podgorice smatraju da je održavanje ovog referenduma dokaz da evropski projekat i dalje ostaje privlačan, i strateški važan za zemlje kontinenta.
Islandski građani će 29. avgusta izaći na referendum da se izjasne da li žele da država nastavi pregovore o članstvu sa Evropskom unijom.
Ishod referenduma je krajnje neizvjestan. Najnovije ankete javnog mnjenja pokazuju da su islandski birači izuzetno podijeljeni, gotovo „na ivici noža“, pri čemu se podrška nastavku pregovora o pristupanju EU svodi na tijesnu i sve manju većinu. Razlika je izuzetno mala i mjeri se u procentnim poenima.
Glasanje je savjetodavnog karaktera i odnosi se isključivo na pitanje ponovnog pokretanja pregovora, a ne na konačnu odluku o članstvu u EU.
Crna Gora i Albanija, koje su duboko u procesu pregovora o članstvu, pozitivno gledaju na referendum u nordijskoj ostrvskoj državi između Evrope i sjevernog Atlantika.
Maida Gorčević, ministarka evropskih poslova Crne Gore, navodi da se ova država raduje svakom koraku koji Evropu čini ujedinjenijom i snažnijom. Stoga se u Podgorici sa velikom pažnjom prati referendum na Islandu, uz puno poštovanje odluke koju će donijeti građani Islanda.
„U interesu Crne Gore je snažna i stabilna Evropska unija, a vjerujem da politika proširenja upravo tome doprinosi. Zato se radujemo svakom novom koraku ka proširenju i podržavamo evropske aspiracije država koje sa Crnom Gorom dijele opredjeljenje za dostizanje evropskih standarda, vrijednosti i pripadnost evropskoj porodici“, izjavila je za RSE ministarka Gorčević.
Iz Ministarstva inostranih poslova (MIP) Albanije poručuju da se ovaj referendum smatra suverenim i demokratskim izrazom volje građana Islanda da odrede odnos svoje zemlje prema Evropskoj uniji.
„Svaka evropska zemlja ima pravo da izabere sopstveni put ka evropskim integracijama. Iz naše perspektive, činjenica da zemlja sa visokim nivoom razvijenosti, konsolidovanim institucijama i dubokom ekonomskom integracijom sa Evropom ponovo otvara ovo pitanje i razmatra dalje približavanje Evropskoj uniji pokazuje da evropski projekat i dalje ostaje privlačan, kredibilan i strateški važan za zemlje kontinenta“, izjavili su za RSE iz albanskog MIP-a.
Crna Gora i dalje stoji prva na rang listi država predvodnica, sa 18 od ukupno 33 zatvorena pregovaračka poglavlja. Island, koji je 2010. godine počeo pregovore o članstvu i zamrznuo ih 2013. godine, ima 11 privremeno zatvorenih pregovaračkih poglavlja a 27 otvorenih.
„Crna Gora je danas najnaprednija država kandidat i odlučna je da završi svoj dio posla i postane 28. članica Evropske unije. Ali evropski put nikada nismo posmatrali kao trku u kojoj napredak jedne države ide na račun druge“, izjavila je ministarka Maida Gorčević.
„Naprotiv, svaki novi korak ka proširenju potvrđuje da je Evropska unija projekat koji i dalje privlači, okuplja i ima snagu da oblikuje budućnost našeg kontinenta“, dodala je ona.
Albanija bi eventualnim pozitivnim glasanjem na referendumu automatski izgubila drugo mjesto na listi predvodnika, jer bi se Island takmičio sa Crnom Gorom, uz izvjesnu mogućnost da pretekne ovu zemlju, jer je spremniji za članstvo od bilo koje druge države kandidatkinje.
„Mi proces proširenja ne posmatramo kao igru sa nultim rezultatom, u kojoj napredak jedne zemlje predstavlja gubitak za drugu. Naprotiv, pozitivan rezultat na Islandu mogao bi da stvori novi politički zamajac na evropskom nivou za debatu o proširenju i da ojača uvjerenje da Evropska unija ostaje najuspješniji politički, ekonomski i geopolitički projekat na kontinentu“, izjavili su za RSE iz Ministarstva inostranih poslova Albanije.
„Ostajemo pri stavu da što je veći politički konsenzus u Evropi u korist proširenja, to je pozitivnije političko okruženje za sve zemlje kandidate koje su ozbiljno investirale u ovaj proces, uključujući i Albaniju“, istakli su iz MIP-a u Tirani.
Island, sa jedne strane, i Crna Gora i Albanija, sa druge, imali bi gotovo suprotan odnos prema budžetu EU.
Ukoliko bi Island pristupio EU, bio bi treća najbogatija država članica po stanovniku i neto uplatilac u budžet Evropske unije. Prijem ove države lako bi se „apsorbovao“ u EU, jer je riječ o maloj državi po broju stanovnika jer ima skoro 60 odsto manje stanovnika od Crne Gore.
Budući da se obje zemlje smatraju malim i lako apsorbljivim budućim članicama EU, suštinska razlika između ovih država je u njihovom odnosu prema evropskom budžetu.
Naime, Island bi, kao jedna od bogatijih evropskih zemalja, vjerovatno bio neto uplatilac u budžet EU, dok bi Crna Gora bila neto korisnica.
Znatno siromašnija, a šest puta veća od Islanda, Albanija bi takođe bila neto korisnica sredstava EU.
Neto korisnik iz budžeta EU dobija više sredstava nego što u njega uplaćuje, dok neto uplatilac u budžet EU uplaćuje više nego što iz njega dobija. Ekonomska snaga zemlje i njena razvijenost određuju ovu poziciju: bogatije zemlje sa većim BDP-om obično više uplaćuju u budžet EU, dok siromašnije zemlje dobijaju više.
To Island čini neuobičajenom zemljom kandidatom, jer bi njegovo članstvo predstavljalo proširenje EU na relativno bogatu zemlju, a ne samo na novu zemlju koja bi bila veliki korisnik evropskih fondova.
Upravo zato bi pristupanje Islanda predstavljalo specifičan slučaj u odnosu na aktuelno proširenje EU na Zapadni Balkan: dok bi članstvo Crne Gore i Albanije predstavljalo prvenstveno finansijsku korist za te zemlje, Island bi mogao predstavljati finansijski doprinos samoj Uniji.
Pozitivan ishod referenduma, za evropske zvaničnike predstavljao bi pozitivan podsticaj postojećim kandidatima za članstvo u EU.
Više evropskih diplomata napomenulo je da bi se time pokazalo da je proširenje i dalje moguće.
Eventualno „DA“ na Islandu 29. avgusta vjerovatno bi dovelo do spajanja ove zemlje sa Crnom Gorom u pristupnom procesu.
Albanija, koja se smatra predvodnikom, ali nije u grupi sa Crnom Gorom, nastavila bi ovaj proces samostalno.
Iz Tirane navode da pozitivan rezultat referenduma na Islandu, zajedno sa kontinuiranim napretkom albanskog susjeda Crne Gore ka članstvu, predstavlja jasan dokaz da je aktuelni proces proširenja stvaran, kredibilan i opipljiv.
„Ova dešavanja ne treba posmatrati kao diferencijaciju među zemljama kandidatima, već kao potvrdu da Evropska unija ozbiljno ulaže u svoju bezbjednost, stabilnost i buduću snagu“, izjavili su iz Ministarstva inostranih poslova Albanije.
„Proširenje ne vidimo kao trku između zemalja kandidata, iako postoji koristan element onoga što bi se moglo nazvati ‘dobronamjernim pritiskom’, koji služi kao podsticaj za brže reforme i bolje rezultate“, istakli su.
Island je 2009. godine zvanično podnio zahtjev za članstvo u Evropskoj uniji nakon teškog kolapsa domaćeg bankarskog sistema. Pristupni pregovori su otvoreni u julu 2010. godine.
Otvoreno je 27 pregovaračkih poglavlja, a privremeno zatvoreno 11. Euroskeptična koaliciona vlada je u decembru 2013. godine stavila pregovore na čekanje.
Island nikada nije povukao aplikaciju za članstvo u EU, a pregovori se već 13 godina smatraju zamrznutim. 2015. godine zatražio je da se više ne smatra državom kandidatom.
U slučaju da islandski građani glasaju za nastavak pristupnih pregovora, to znači da će se proces nastaviti tamo gdje je zastao – zatvorena poglavlja neće se ponovo otvarati. Nastaviće se sa zatvaranjem preostalih pregovaračkih poglavlja.
Ovo je razlog zašto evropska komesarka za proširenje smatra da bi, u slučaju pozitivnog ishoda referenduma, Island mogao da okonča pregovarački proces sa EU u veoma kratkom roku.
„Kao zemlja koja je već dio Jedinstvenog tržišta, Island bi mogao da okonča pristupne pregovore u roku od jedne do dvije godine“, ocijenila je Marta Kos (evropska komesarka za proširenje) 25. avgusta na govoru na Konferenciji ambasadora, generalnih konzula, konzula i vojnih atašea u Zagrebu.
Međutim, i pod uslovom da ti pregovori budu završeni u rekordnom roku, punopravno članstvo u EU neće se desiti preko noći.
To zahtijeva izmjene Ustava kako bi se omogućio prenos dela suverenih ovlašćenja. Prema važećim pravilima na Islandu, ustavna promjena mora najprije biti usvojena u parlamentu, zatim se održavaju opšti izbori, a potom istovjetan tekst izmjene mora ponovo da usvoji novoizabrani parlament.
