To su za “Vijesti” ocijenili iz Nevladinog udruženja “Restitucija”, čiji je predsjednik Marika Novaković .
Iz Udruženja su poručili da umjesto ponavljanja dobro poznatih kritika o sporosti i neefikasnosti postupaka, očekuju konkretne korake koji će omogućiti okončanje višedecenijskih procesa i obezbijediti pravično obeštećenje bivših vlasnika.
“Vijesti” su nedavno objavile detalje iz dokumenta “Profil države Crne Gore u oblasti urbanog razvoja, stanovanja i upravljanja zemljištem”, koji je izradila Ekonomska komisija Ujedinjenih nacija za Evropu (UNECE) i u kome je konstatovano da proces restitucije u Crnoj Gori i dalje teče sporo zbog nedovoljnog finansiranja i ograničenih institucionalnih kapaciteta, dok neizmirene obaveze prema bivšim vlasnicima premašuju 240 miliona eura. Profil države Crne Gore u oblasti urbanog razvoja, stanovanja i upravljanja zemljištem izrađen je kao odgovor na zahtjev Vlade, upućen posredstvom Ministarstva prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine.
“Drago nam je što se Komisija UNECE angažovala oko pitanja koja se tiču restitucije u Crnoj Gori. No istovremeno smatramo da nam nisu ništa novo rekli. Sve što je Komisija napisala stoji u godišnjim izvještajima Komisije EU o stanju napretka Crne Gore u ispunjenju poglavlja 23. Sve to naše Udruženje od osnivanja već četiri godine piše svim nadležnim institucijama u Crnoj Gori. Tražili smo reformu o oblasti propisa koji regulišu restituciju, dajući konkretne predloge za otklanjanje nepravilnosti koji onemogućavaju brzo, kvalitetno i efikasno okončanje postupaka koji su uveliko zašli u treću deceniju suđenja. Ali su naše institucije sistema ostale nijeme”, istakli su iz ove organizacije.
Iz NVU “Restitucija” su pitali da li će iko ikada snositi posljedice što je veliki dio nepokretnosti, koje su bile predmet postupka restitucije, u toku tog postupka otuđen privatnim firmama i pojedincima, koji su na toj imovini stekli milione.
“Jedan od takvih primjera je u Podgorici gdje je u vrijeme pokretanja postupka, nepokretnost čiji se povraćaj tražio i bili ispunjeni uslovi za to, bilo neizgrađeno građevinsko zemljište. U toku postupka država je preko opštine otuđila zemljište privatnim firmama koje su napravile ogromne stambeno poslovne objekte, prodale ih i zaradile ogromno bogatstvo. Bivši vlasnici su još u postupku i više ne mogu tražiti povraćaj zemljišta”, naveli su iz udruženja.
Prema njihovim riječima, u ovom slučaju bivši vlasnici mogu da traže i dobiju obeštećenje koje nije ni 20% stvarne vrijednosti zemljišta.
“Da je postupak okončan u razumnom roku, bivši vlasnici bi dobili povraćaj i možda oni na svom zemljištu sagradili nešto i ostvarili dobit”, kazali su u udruženju.
Ekonomska komisija UN za Evropu upozorila je da povraćaj imovine teče sporo zbog nedovoljnog finansiranja i ograničenih institucionalnih kapaciteta i da se Fond za obeštećenje suočava sa brojnim izazovima, među kojima su nedovoljna godišnja budžetska izdvajanja, kao i spora administrativna obrada predmeta zbog ograničenog broja zaposlenih.
“Ono što smo očekivali nije pravdanje da država nema novca. Očekivali smo da će neko napraviti ozbiljnu analizu, kroz traženje odgovora od države o tome koliko je novca država zaradila od privatizacije imovine koju je u komunističkom vremenu oduzela bivšim vlasnicima, koliko je, po tadašnjim propisima bila u obavezi da izdvoji za restituciju, a koliko je stvarno izdvojila.
Država kada nema novca da izvrši obeštećenje bivšim vlasnicima, kako su istakli, pribjegava vođenju postupaka od 20 i više godina, a i kada odlukom bude obavezana da plati obeštećenje, tada sama odlučuje da to uradi u ratama, jednom godišnje, bez kamate i na period od više decenija. Poručili su i da se pitanjima gdje je novac od privatizacije namijenjen restituciji, niko nije bavio, čak ni SDT.
Iz Udruženja smatraju da se problem obeštećenja ne može pravdati isključivo nedostatkom novca, jer država raspolaže akcijama i imovinom koje bi mogle biti iskorišćene za namirenje potraživanja bivših vlasnika. Podsjećaju da je prilikom realizacije projekta “Luštica Development” najavljivano da će dio državnih akcija biti namijenjen restituciji što je javno saopšteno investitoru, dok kao jedno od mogućih rješenja vide u dodjeli državnog zemljišta umjesto novčane naknade za oduzetu imovinu.
Oni su poručili da nisu potrebna ponavljanja međunarodnih institucija o tome šta ne valja, već pomoć kako da se sprovede reforma propisa u ovoj oblasti.
“Reforma znači formiranje Agencije za restituciju, nezavisne od Vlade, ili profesionalnih komisija nezavisnih od Ministarstva, smanjenje nivoa instanci koje odlučuju sa četiri na dvije, određivanje rokova do kada se postupci moraju okončati, zabraniti državi i opštinama da otuđuju i opterećuju imovinu koja je predmet restitucije. Uz to, stvoriti uslove za transparentan rad i evidenciju Agencije ili Komisija, obezbijediti sredstva za obeštećenje, ukinuti višedecenijsku isplatu (jer mnogi bivši vlasnici pa i njihovi nasljednici nisu dočekali živi okončanje postupka i povraćaj ili isplatu) uvesti mehanizme sticanja akcija u državnim preduzećima na ime obeštećenja, ili zamjene za državno zemljšte”, naveli su iz Udruženja.
Smatraju i da treba uvesti mehanizme za vraćanje imovine koja može da se vrati i kao primjer su naveli zgradu u kojoj je smještena Narodna biblioteka “Ivan Crnojević”, koja je prije II svjetskog rata bila italijansko poslanstvo u CG, a zatim kupljena od većinskog vlasnika “Zetske plovidbe”.
“Država nije bila u stanju 80 godina da napravi zgradu za narodnu biblioteku”, poručili su iz Udruženja.
Iz udruženja su ukazali da bi analiza trebalo da obuhvati i smanjenje vrijednosti obeštećenja, koje je izmjenama Zakona o povraćaju i obeštećenju iz 2007. godine obezvrijedilo vrijednost obeštećenja od četiri do šest puta.
“Inflacija za ovih 22 godine je obezvrijedila tu visinu još više, pa ispada da državi sada treba manje novca za isplatu, nego kada je donosila zakon”, navode iz “Restitucije”.
Međuunarodne Komisije i institucije koje prate restituciju kao uslov za ispunjenje uslova iz poglavlja 23 ne pominju, kažu u udruženju, diskriminaciju destina hiljada bivših vlasnika, čiji su zahtjevi odbijeni, jer im je imovina oduzeta poslije 1968. godine, a izmjenama Zakona iz 2007. godine su izgubili to pravo, u odnosu na one koji su imali sreću da im se postupci završe do 2007. godine, kao i u odnosu na vlasnike samo jedne lokacije u Opštini Ulcinj.
“Kada je trebalo partijama da dobiju glasove pred izbore, sve su u parlamentu izglasale lex specialis, da se bivšim vlasnicima, imovina na lokaciji Valdanos vrati, iako im je oduzeta poslije 1968. godine”.
Iz ovog udruženja ukazuju da i kad se dobije prvostepena odluka poslije 20 i više godina, slijedi nova pravna “rašomonijada za bivše vlasnike”.
“Država se na sopstvenu odluku žali samoj sebi. I taj postupak opet traje i nedogled. Ministartsvo uređenja prostora i državne imovine je sastavni dio Vlade. U njegovom sastavu su tri regionalne Komisije koje donose prvostepene odluke. Zaštitnik imovinskih ineresa CG, koji je stranka u postupku, kao i Fond za obeštećenje (čije učešće kao stranke u postupku je pravno upitno) je institucija koja štiti državu, a imenuje ga i razrešava. Vlada ulaže žalbu na odluku Komisije o povraćaju i obeštećenju Vladinoj Komisiji za žalbe u postupcima restitucije”, kazali su iz ove NVO.
Kako su istakli, Vlada je i prvostepeni i drugostepeni organ, i podnosilac žalbe, a jedna državna institucija štiti državu od druge državne institucije, kod iste te države.
