Otvorite knjigu staru nekoliko decenija i vjerovatno ćete odmah prepoznati specifičan miris.
Neko će ga opisati kao miris vanilije, neko kao drvo, badem, prašinu ili čak čokoladu.
Ali „miris stare knjige“ nije jedna supstanca.
To je hemijski koktel koji nastaje dok papir, ljepila, tinta i drugi materijali tokom godina polako propadaju. Papir se mijenja i kada samo stoji na polici
Papir uglavnom sadrži celulozu, a zavisno od načina proizvodnje može sadržavati i različite količine lignina i drugih materijala.
Tokom starenja te se velike molekule postepeno razgrađuju.
Pri tome nastaju hlapljiva organska jedinjenja, odnosno molekule dovoljno lake da iz knjige prelaze u vazduh. Mi ih zatim udišemo – i osjećamo kao miris.
Naučnici su u starim knjigama identificirali desetine takvih spojeva.
Odakle miris vanilije? Među spojevima povezanim sa starenjem papira nalazi se vanilin, supstanca prepoznatljivog mirisa vanilije.
Furfural može dati slatkaste note, benzaldehid može podsjećati na badem, dok pojedini proizvodi razgradnje lignina imaju dimljene ili drvenaste mirise.
Zato dvije stare knjige ne moraju mirisati isto.
Vrsta papira, starost, tinta, povez, ljepilo, vlaga i način čuvanja mogu značajno promijeniti njihov „mirisni potpis“. Miris može pomoći i konzervatorima
Ono što je čitaocima nostalgično, naučnicima može biti koristan podatak.
Analizom hlapljivih spojeva moguće je dobiti informacije o stepenu propadanja historijskog papira bez uzimanja velikih uzoraka iz vrijednog predmeta.
Drugim riječima, knjiga svojim mirisom na neki način otkriva i u kakvom se stanju nalazi. Zato je miris stare biblioteke mnogo više od kombinacije prašine i vremena.
Dio onoga što osjećamo zapravo su molekule nastale tokom sporog hemijskog starenja knjiga koje držimo u rukama.
