Brojni stanovnici tog kraja upozoravaju na mogućnost pojave klizišta, a strahuju i za živote i imovinu.
– Višemjesečni bespravni građevinski radovi, ilegalno prokopavanje kanala, te masovno krčenje šume i autohtone vegetacije doveli su do teške destabilizacije terena iznad stambenih naselja Babin do i Komoševina. Sa međunarodnog stanovišta, brdo Spas uživa višestruki status zaštite. Dijelom je evropske EMERALD mreže područja od posebnog interesa za zaštitu na osnovu Bernske konvencije, prvenstveno zbog prisustva ugroženog stanišnog tipa 32.22 Tree-spurge formations (sastojine drvenaste mlječike Euphorbia dendroides).
Zapadne padine brda Spas, iznad tunela Mogren i prema plaži Jaz, predstavljaju jedno od najreprezentativnijih i najbolje očuvanih staništa ove zakonom zaštićene biljne vrste u Crnoj Gori, sa najvišim ocjenom reprezentativnosti A (Excellent). Pored toga, brdo Spas je identifikovano kao međunarodno značajno područje za biljke (IPA), područje od značaja za ptice (IBA), potencijalno značajno područje za gljive (IFA – kriterijumi C i D), te čine integralni dio zvaničnog Predloga ekološke mreže Natura 2000 za područje Jaz–Spas, ističe Budimir.
Dodaje da iako predložena područja ekološke mreže formalno prolaze kroz postupak evaluacije od strane Evropske komisije prije konačnog proglašenja, uvrštavanje određene lokacije u zvanični Predlog ekološke mreže predstavlja relevantnu stručnu okolnost.
– Nadležni organi državne i lokalne uprave, uključujući ekološku inspekciju i Agenciju za zaštitu životne sredine, dužni su uzeti u obzir ovu okolnost prilikom sprovođenja svih upravnih postupaka, izdanja ekoloških saglasnosti i vršenja inspekcijskog nadzora. Izgovor inspekcijskih i urbanističkih organa da Natura 2000 mreža „još nije konačno usvojena u Briselu“ predstavlja pravno neutemeljeno izbjegavanje primjene standarda zaštite, budući da je država dužna spriječiti degradaciju staništa i vrsta zbog kojih je područje nominovano za evropsku mrežu, napominje Budimir.
Dodaje da geološka građa brda Spas u zoni naselja Babin do i Komoševina odlikuje se izrazito nepovoljnim inženjersko-geološkim i hidrogeološkim karakteristikama.
– Prema zvaničnom nalazu Republičkog zavoda za geološka istraživanja iz Podgorice (izvještaj „Ocjena stabilnosti terena padine na lokaciji Babin do – Budva“, jul 1995. godine, autori dr Miodrag Kaluđerović i mr Vićko Radulović), predmetna padina predstavlja fosilno i aktivno klizište. Površinski sloj debljine između 7 i 12 metara izgrađen je od rastresitog deluvijalno-proluvijalnog materijala, prašinasto-glinovite mase pomiješane sa sitnom i krupnom drobinom krečnjaka i rožnaca.
Ovaj rastresiti pokrivač leži na nepropusnoj podlozi od flišnih glinaca, laporaca i pješčara, na strmom terenu nagiba od 20° do 40°. Stručna geološka ekspertiza iz 1995. godine donijela je nedvosmislen zaknjučak: na padini Babin do ne preporučuje se bilo kakva dalja gradnja niti zasijecanje terena, jer se time narušava prirodna ravnoteža, povećava opterećenje padine i stvara neposredna opasnost od ponovnog aktiviranja klizišta širih razmjera.
Istaknuto je da postojeći potporni zidovi nijesu fundirani u zdravoj stijenskoj masi, te da odsustvo usmjerenih drenažnih kanala dovodi do raskvašavanja glinovitog materijala u periodima hidrološkog maksimuma, ukazuje Budimir.
Napominje da terenskim rekognosciranjem u junu 2025. godine i inspekcijskim uvidom u martu 2026. konstatovano je da su bespravni zemljani radovi drastično pogoršali stabilnost terena.
– Na padini je bagerom prokopan primitivni kanal dužine 450–500 metara i širine do dva metra, uz formiranje usjeka visine 2–4 metra i nasipanje iskopanog materijala na nizbrdnoj strani. Prokopavanjem trase i nekontrolisanim krčenjem guste makije i šume alepskog bora, teren je lišen prirodne „bioarmature“ – korijenskog sistema bilja koji je vezivao površinski sloj tla. Kretanjem teške građevinske mehanizacije otvaraju se pukotine od nekoliko centimetara kroz koje se atmosferska voda direktno infiltrira u dublje slojeve deluvijalnog pokrivača – istakla je Budimir.
Prema njenim riječima, u uslovima intenzivnih padavina i pojave urbanih poplava, akumulacija vode u prokopanom kanalu stvara hidrostatistički pritisak koji u kombinaciji sa kaskadnim neobezbijeđenim usjecima visine 4–7 metara u nožici padine (iznad stambenih objekata) direktno provocira smicanje terena.
– Time su neposredno ugroženi ljudski životi, porodične kuće i imovina u naselju Babin do, Komoševina i duž Jadranske magistrale. Uprkos alarmantnim nalazima sa terena, institucije su reagovale sporadično, uglavnom prebacujući odgovornost sa jednog organa na drugi dok Opština Budva godinama odbija donijeti formalni Akt o proglašenju spomenika prirode i imenovati upravljača zaštićenog područja, ignorišući sopstvene studije zaštite i Strateški plan – upozorila je Budimir.
Smatra da priroda brda Spas i bezbjednost građana Budve ne mogu čekati da inspekcije završe prebacivanje papira.
– Ukoliko institucije odmah ne zaustave mašine i ne sprovedu sanaciju, biće direktno odgovorne za svaku materijalnu štetu i potencijalne ljudske žrtve koje klizište može odnijeti, pa će se naknadno utvrđivati pojedinačne odgovornosti službenika koji su svojim nepostupanjem i administrativnim ćutanjem omogućili višegodišnju devastaciju ovog područja – naglasila je Budimir, kako piše Dan.
Najvrednije, a najugroženije prirodno dobro
Brdo Spas (Topliš) iznad Budve predstavlja jedno od najvrednijih i istovremeno najugroženijih prirodnih područja na Crnogorskom primorju.
– Pravna zaštita ovog lokaliteta datira još od 1968. godine, kada je rješenjem Republičkog zavoda za zaštitu prirode (broj 30/68) proglašeno za rezervat prirodnog predjela na površini od 131 hektara. Važeći Zakon o zaštiti prirode Crne Gore propisuje da zaštićeni objekti prirode proglašeni po ranijim propisima zadržavaju status zaštite.
U prostorno-planskoj dokumentaciji, uključujući Prostorni plan područja posebne namjene za Morsko dobro, Prostorni plan Opštine Budva i Generalni urbanistički plan Budve, brdo Spas je prepoznato kao predio posebnih prirodnih odlika i spomenik prirode, pri čemu smjernice izričito nalažu očuvanje prirodnog izgleda stjenovite obale i autohtone mediteranske vegetacije, istakla je Anđa Budimir.
