Crna Gora je tokom 2024. godine i početkom 2025. postala jedna od država s najvišim brojem zatvorenika na 100.000 stanovnika u Evropi, a zatvorska populacija je među najbrže rastućim na kontinentu, pokazuju podaci Savjeta Evrope iz objavljenog istraživanja SPACE I 2025.
Prema tim podacima, država je 31. januara prošle godine imala 1.244 zatvorenika, odnosno 199,6 zatvorenika na 100.000 stanovnika. Po tome je bila na šestom mjestu u Evropi, iza Turske, Azerbejdžana, Moldavije, Gruzije i Mađarske.
Evropski prosjek iznosio je oko 110 zatvorenika na 100.000 stanovnika, što znači da je po toj stopi broj zatvorenika u Crnoj Gori bio gotovo duplo veći od evropskog prosjeka.
Ogroman je trend rasta broja ljudi iza rešetaka za godinu dana. U odnosu na januar 2024. godine, zatvorska populacija u Crnoj Gori porasla je za 21,7 odsto, što je bio drugi najveći rast u Evropi, odmah nakon Turske. Dugoročno gledano, u odnosu na 2014. godinu, broj zatvorenika u Crnoj Gori bio je veći za približno 13 odsto, ali je najveći skok zabilježen upravo tokom posljednje godine obuhvaćene istraživanjem.
Takav rast znači da je Crna Gora po stopi zatvaranja postala lider u regionu. Albanija je imala 191,7 zatvorenika na 100.000 stanovnika, Srbija 174, Sjeverna Makedonija 146, Hrvatska 128, Slovenija 85, dok su Federacija BiH i Republika Srpska bile među evropskim državama sa najnižim stopama zatvaranja, sa oko 48 i 52 zatvorenika na 100.000 stanovnika.
Razlika je bila još izraženija u poređenju sa zapadnoevropskim državama. Island je imao svega 36 zatvorenika na 100.000 stanovnika, Norveška 54, Holandija 55, Finska 58, a Njemačka 69. To znači da je Crna Gora imala gotovo četiri puta veću stopu zatvaranja od Norveške i skoro tri puta veću od Njemačke.
Najveći problem crnogorskog sistema nije, međutim, bio samo broj zatvorenika, već struktura zatvorske populacije. Čak 53,4 odsto svih osoba u zatvorima nalazilo se u pritvoru, odnosno bez pravosnažne presude. Samo je Albanija imala veći udio pritvorenika, sa 62 odsto, dok je evropski prosjek bio 26 procenata.
Drugim riječima, svakoj drugoj osobi iza rešetaka u Crnoj Gori suđenje još nije bilo završeno ili presuda nije postala pravosnažna.
Najvažniji zaključak koji se može izvući iz izvještaja je da mogući izazov crnogorskog zatvorskog sistema nije prvenstveno nedostatak prostora ili zaposlenih, već činjenica da je veliki broj ljudi tokom 2024. i početkom 2025. završavao iza rešetaka, posebno u pritvoru, i da je država sve češće posezala za zatvaranjem kao jednim od ključnih poluga pravosudnog sistema
Od ukupno 664 osobe koje nijesu služile pravosnažnu kaznu, čak 604 bile su neosuđeni pritvorenici. Još 39 osoba bilo je proglašeno krivim, ali bez konačne presude, dok su ostali bili u fazi žalbenog postupka ili su počeli služenje kazne prije pravosnažnosti presude.
Takvi podaci ukazuju da je pritvor bio jedan od glavnih oslonaca pravosudnog sistema u Crnoj Gori. U praksi, to je moglo značiti duga trajanja istraga i sudskih postupaka, ali i ograničenu upotrebu alternativnih mjera poput kućnog pritvora, jemstva ili elektronskog nadzora.
Zemlje poput Bugarske, Češke, Poljske, Rumunije i Slovačke imale su višestruko manje udjele pritvorenika, između sedam i 13 odsto ukupne zatvorske populacije.
Iako je broj zatvorenika bio veoma visok, Crna Gora formalno nije spadala među najprenatrpanije zatvorske sisteme. Na 100 raspoloživih mjesta dolazilo je oko 85 zatvorenika, što je bilo ispod evropske medijalne vrijednosti.
To je predstavljalo važan paradoks crnogorskog sistema: država nije imala ekstremnu prenatrpanost poput Turske i Francuske, koje su imale po 131 zatvorenika na 100 mjesta, Hrvatske sa 123 ili Italije sa 121, ali je ipak imala veoma visok broj ljudi iza rešetaka.
Tokom 2024. godine kroz crnogorske zatvore prošlo je gotovo 2.000 ljudi. Ukupno je primljeno 1.983 osoba, što je stopa od 318 prijema na 100.000 stanovnika – po tome je Crna Gora bila među zemljama sa veoma intenzivnim “protokom” kroz zatvorski sistem.
Od ukupnog broja primljenih, gotovo 38 odsto činile su osobe bez pravosnažne presude.
Istovremeno, iz zatvora je tokom godine izašlo 1.890 osoba. Gotovo polovina puštenih bili su pritvorenici koji nijesu služili pravosnažnu kaznu. To dodatno potvrđuje da je pritvor imao centralnu ulogu u funkcionisanju sistema.
Među osuđenim zatvorenicima u Crnoj Gori najviše je bilo onih osuđenih za krivična djela povezana sa drogom. Takvih je bilo 24,3 odsto, što je bilo iznad evropskog prosjeka. Slijedila su krađa, ubistva i pokušaji ubistava, razbojništva, saobraćajna krivična djela i nasilje.
Većina osuđenih služila je relativno kraće kazne. Gotovo četvrtina imala je kazne kraće od godinu dana, dok je petina služila kazne između jedne i tri godine.
Tokom godine zabilježena su četiri smrtna slučaja povezana sa zatvorskim sistemom, uključujući jedno samoubistvo unutar zatvora. Bjekstava iz zatvora nije bilo.
Ukupna slika koju pokazuju podaci Savjeta Evrope govori da Crna Gora nije imala klasičan problem prenatrpanih zatvora poput dijela evropskih država, ali jeste veoma visok nivo zatvaranja uz izrazito oslanjanje na pritvor.
Po stopi zatvaranja i brzini rasta zatvorske populacije Crna Gora je bila bliža Turskoj, Mađarskoj i postsovjetskim državama nego zapadnoevropskim modelima poput Njemačke, Norveške ili Holandije.
U regionu, bila je znatno represivnija od Slovenije i Bosne i Hercegovine, a bliža Albaniji i Srbiji.
Podaci Savjeta Evrope pokazali su i da je crnogorska zatvorska populacija bila relativno stara. Prosječna starost zatvorenika iznosila je 41 godinu, dok je evropski prosjek bio 39. Stariju zatvorsku populaciju imale su samo Italija i Portugal.
Više od 16 odsto zatvorenika u Crnoj Gori bilo je starije od 50 godina, dok je gotovo tri odsto imalo više od 65 godina. Takav trend znači i povećanje troškova zdravstvene zaštite i zahtijeva dodatne kapacitete za liječenje i smještaj starijih zatvorenika.
Žene su činile samo 2,8 odsto zatvorske populacije, što je jedna od najnižih stopa u Evropi. Manji procenat imale su samo Albanija i Jermenija. Evropski prosjek bio je gotovo duplo veći.
Strani državljani činili su 15,8 odsto zatvorenika u Crnoj Gori, što je bilo blizu evropskog prosjeka od 17 procenata. Taj udio bio je znatno niži nego u zemljama poput Luksemburga, Švajcarske, Kipra ili Slovenije, gdje su stranci činili više od polovine zatvorske populacije.
Crna Gora je tokom 2024. imala i relativno visok broj zaposlenih u odnosu na broj zatvorenika. U zatvorskoj administraciji radilo je 473 ljudi, što je značilo da je na jednog zaposlenog dolazilo oko 2,6 zatvorenika. Taj odnos bio je sličan Srbiji i povoljniji nego u dijelu regiona.
Ipak, u poređenju sa zapadnoevropskim državama, crnogorski sistem raspolagao je znatno manjim resursima. Dnevni trošak po zatvoreniku iznosio je svega 31,5 eura. Norveška je po zatvoreniku trošila više od 500 eura dnevno, Holandija više od 400, a Slovenija oko 127 eura.
Ukupni godišnji troškovi zatvorskog sistema u Crnoj Gori procijenjeni su na nešto više od 12 miliona eura, pri čemu se gotovo polovina odnosila na osobe u pritvoru.
Ovaj članak je nastao sveobuhvatnom analizom podataka iz istraživanja Savjeta Evrope, uz pomoć vještačke inteligencije.
