Muamer Gadafi, dugogodišnji lider Libije, jedan od istaknutih lidera Trećeg svijeta i Pokreta nesvrstanih, idejni tvorac Afričke unije, ubijen je 20. oktobra 2011. prije 15 godina.
Na čelu Libije nalazio se od septembra 1969. do obaranja, na talasu takozvanog Arapskog proljeća 2011. godine.
Rođen je u selu Kasr Abu Hadi, južno od Sirta, u beduinskoj porodici berberskog porijekla. Iako se uzimalo da je rođen 7. juna 1942. godine, taj podatak, odnosno datum, zapravo nije siguran.
Libija, tada italijanska kolonija, u to vrijeme bila je poprište borbi sa Britancima u sklopu Drugog svjetskog rata. Italijanske i njemačke trupe pod zapovjedništvom Ervina Romela nastojale su da iz Libije zaposednu Egipat, prije svega Suecki kanal, što se završilo fijaskom invazionih snaga, odnosno odlučnom pobjedom Britanaca.
Italijani su se u Libiji nalazili od 1912. godine, kada su preoteli Tripolitaniju i Kirenajku od Turske. Potonjim spajanjem dvije istorijske pokrajine i Fezana u unutrašnjosti, Italijani su oblikovali koloniju koju su nazvali Libija, oslanjajući se na terminologiju antičkog Rima, kada je taj naziv označavao Afriku uopšte.
Pošto je Italija porazom u Drugom svjetskom ratu izgubila kolonijalnu imperiju (Libija, Dodekanez, Eritreja, Somalija, izvjesno vrijeme i Etiopija i Albanija), Libija se našla pod privremenom upravom Britanaca i Francuza, da bi decembra 1951. postala nezavisna kraljevina pod dinastijom Senusi.
Kralj Idriz (1890–1983), koji je Libijom vladao od 1951. do 1969. godine, bio je izdanak porodice Senusi, koja je imala ozbiljnu političku ulogu na tom prostoru bar od druge polovine 18. vijeka, predvodeći jedan sufijski red, znamenit po borbenosti.
Smatra se da se mladi Muamer Gadafi za arapski nacionalizam opredijelio tokom školovanja u Sabhi, u Fezanu u Sahari, gdje se porodica preselila. Dalje obrazovanje nastaviće u Bengaziju, središtu Kirenajke, u vojnoj školi, poslije kratkotrajnog boravka na studijama istorije u Tripoliju.
Imao je svega 27 godina kada je kao mladi oficir, sa grupom istomišljenika, organizovao prevrat 1969. godine, kojim je kralj Idriz oboren. Poslije državnog udara, zemljom je u prvo vrijeme rukovodilo tijelo pod imenom Revolucionarni savjet, čija je prva ličnost bio Gadafi.
Nesumnjivo je da je na njega presudno tih godina uticao primjer Gamala Abdela Nasera, koji je sličan prevrat izveo u Egiptu, da bi potom postao prva ličnost panarapskog nacionalizma.
Poznato je takođe da je proučavao literaturu o Francuskoj revoluciji 1789. godine, kao i biografije Kemala Ataturka ili Abrahama Linkolna, odnosno djelo Mišela Aflaka, političkog mislioca rodom iz Sirije.
Prethodno, Libija, pustinjska zemlja sa tanušnim pojasom zemljišta pogodnog za zemljoradnju u priobalnom pojasu, bila je oličenje teškog siromaštva. Istina, širok pojas priobalja južnog Sredozemlja koji je posjedovala donosio joj je u vrijeme takozvanog Hladnog rata izvjesnu stratešku važnost. Potom, godine 1959. u pustinjskoj unutrašnjosti zemlje otkrivena je nafta.
„Crno zlato“ će za inače slabo nastanjenu Libiju postati izvor blagostanja, po kojem je vladavina Muamera Gadafija upamćena.
Za razliku od drugih arapskih sredina u kojima je pronađena nafta, gdje je, makar u prvo vrijeme, ona isključivo bila izvor nevjerovatne raskoši i ekstravagancije uzanog kruga vlastodržaca, Gadafi se opredijelio za ozbiljno podizanje standarda života većine sunarodnika.
Da bi se u narednoj fazi posvetio ozbiljnim razvojnim programima, poput velikog programa meliorizacije i ozelenjavanja pustinje.
U prvo vrijeme oprezno, vremenom je nacionalizovao sve krupnije privredne aktivnosti, uklonivši strano prisustvo i iz naftne industrije. Možda još odvažnija bila je odluka da se strane vojne baze zatvore.
Njegovu političku viziju nazvao je Treća međunarodna teorija, što je uobličeno u publikaciji „Zelena knjiga“ (1976). Ustrojio je tijela nazvana Narodni kongresi, koje je on zamislio kao vid neposredne demokratije.
Konačno, naredne 1977. godine proglasio je koncept džamahirije, što je on opisao kao libijski socijalizam. Konkretno, to je značilo da je vođena socijalno odgovorna politika, sa masovnom stanogradnjom, zbrinjavanjem većeg dijela populacije, ozbiljnim zdravstvenim i obrazovnim sistemom.
Gadafi je takođe osmislio i pokrenuo revolucionarni projekat „Velika rijeka koju je stvorio čovjek“. Bio je to ogroman hidrosistem, najveći projekat navodnjavanja u svijetu. Iz dubina Saharske pustinje izvlačena je voda usmjeravana na razdaljinu od čak 1.600 kilometara, čime je obezbjeđivano oko 70 procenata potreba slatke vode u Libiji.
Izgradnja je započela avgusta 1984. godine u vidu sistema cijevi dužine 2.820 kilometara, sa više od 1.300 bunara, uglavnom dubljih od 500 metara. Namjera je bila, što je djelom i ostvareno, osim obezbjeđenja pijaće vode, i široko navodnjavanje.
Sa druge strane, pošto se stabilizovao politički i finansijski, odvažio se na širu političku akciju van granica njegove zemlje, što će mu stvoriti brojne neprijatelje, a vjerovatno u krajnjem dovesti i do tragičnog kraja. Prije svega, vrlo odlučno je pomagao Palestince, što je značilo i njihove oružane, pa i terorističke aktivnosti.
Osim Palestinaca, finansirao je i na druge načine pomagao razne političke pa i terorističke organizacije, do američke Nacije islama, Crnih pantera ili IRA-e.
Imao je veze i sa terorističkom grupom znanom kao Crni septembar, upamćenom po otmici izraelskih sportista tokom Olimpijade u Minhenu 1972. ili po pokušaju prevrata u Jordanu, uključujući i namjeru likvidacije kralja Huseina. Pružao je pritom utočište mnogima, sve do Idi Amina. Nije krio da pomaže Karlosa Šakala (Iljič Ramirez), tada globalno najpoznatijeg teroristu.
Povezivan je otuda s brojnim terorističkim aktima u Evropi, manje ili više osnovano, kao decembra 1985. godine na aerodromima u Rimu i Beču, ili eksplozijom u diskoteci u Berlinu, aprila 1986. godine, kada je ubijeno šest američkih vojnika, a približno 200 osoba je ranjeno. Istraga je kao dokaz libijske uloge isticala presretnutu poruku između poslanstva Libije u DDR-u sa Tripolijem.
Vašington je otuda Libiji uveo sankcije, a aprila 1986. godine SAD su bombardovale Tripoli i Bengazi. Poginulo je 37 lica, među njima i Gadafijeva usvojena kći. Izjavio je zatim, na njegov karakterističan način, da će američkom predsjedniku Reganu „odrezati nos“.
Upetljao se takođe u pogranični sukob sa Čadom, s namjerom da Libiji pripoji dio sjevera te zemlje, planinski vijenac Tibesti, uz južnu granicu Libije, oslanjajući se pritom na sporazum Laval–Musolini iz 1935. godine, kada je Italiji Francuska obećala pojas Auzu, površine približno 114.000 kvadratnih kilometara. U zoni Tibestija otkrivena su prethodno ležišta uranijuma. U krajnjem, Libija je bila primorana da se povuče pošto je Francuska odlučno podržala teritorijalnu cjelokupnost Čada.
Britanci su isto tako 1987. godine presreli Eksund, trgovački brod nakrcan naoružanjem i eksplozivom iz Libije, namijenjenom Irskoj republikanskoj armiji (IRA).
Pad Boinga 747 iznad Lokerbija, Škotska, 1988. godine, kada je poginulo 270 osoba, za šta je optužena Libija, dodatno je otežao njegov položaj. Bio je to Pan Amov let 103 od Frankfurta put Detroita. Dugo odbacujući odgovornost, Gadafi je 2003. godine pristao na obeštećenje porodica žrtava.
U posljednjoj fazi posvetio se ideji panafrikanizma. Jedan je od tvoraca Afričke unije, kojom je predsjedavao 2009/2010. godine.
Oboren je na talasu takozvanog Arapskog proljeća 2011. godine. Pobuna, koja je započela u susjednom Tunisu, rasplamsala se u istočnom dijelu zemlje, u Kirenajki, čemu je doprinijelo prisustvo 1,5 miliona radnika iz Egipta. Protiv Gadafija udružile su se ne samo zemlje Zapada već i različite, naizgled suprotstavljene grupacije, od islamskih ekstremista do zagovornika vesternizacije.
Uslijedila je intervencija NATO-a. Jula 2011. godine ciljano su razarana i postrojenja za preradu vode, Gadafijevo remek-djelo. Tokom građanskog rata koji je uslijedio, melioracioni sistem je devastiran.
Zarobljen je u Sirtu i poslije iživljavanja ubijen, 20. oktobra 2011. godine.
