Crna Gora bi mogla da okonča pristupne pregovore sa Evropskom unijom u decembru 2026. godine, dok Srbija, Bosna i Hercegovina i Kosovo nisu napredovali u takozvanim fundamentalnim oblastima, navodi se u nacrtu godišnjeg saopštenja Evropske komisije o politici proširenja, koje bi ta institucija trebalo da objavi naredne sedmice, prenosi Radio Slobodna Evropa (RSE).
Paket proširenja je skup dokumenata kojim Evropska komisija ocjenjuje napredak zemalja kandidata i potencijalnih kandidata ka članstvu u Evropskoj uniji. Na osnovu njega države članice odlučuju o daljim koracima u pristupnim pregovorima, poput otvaranja i zatvaranja poglavlja.
U nacrtu, u koji je RSE imao uvid, ocjenjuje se da je napredak zemalja regiona i dalje neujednačen.
„Srbija, Bosna i Hercegovina i Kosovo nisu napredovali u fundamentalnim oblastima“, navodi se u dokumentu. Fundamentalne oblasti obuhvataju vladavinu prava, demokratske institucije, reformu javne uprave i ekonomske kriterijume, i one određuju ukupan tempo pregovora.
Crna Gora je u dokumentu opisana kao predvodnik u procesu proširenja. Prema ocjeni Komisije, Podgorica je ispunila završna mjerila u svim pregovaračkim poglavljima i mogla bi da okonča pregovore do kraja ove godine.
„Izuzetan napredak Crne Gore u pristupnim pregovorima sa EU dokaz je da je proširenje i dalje dostižna stvarnost“, navodi se u nacrtu.
Komisija ocjenjuje i da je Crna Gora odlučno unaprijedila rad na fundamentalnim oblastima, sa dobrim rezultatima u vladavini prava, ekonomskom upravljanju i reformi javne uprave. Kao potvrdu da je Crna Gora predvodnik procesa proširenja navodi rad na ugovoru o pristupanju i predlog Komisije o finansijskom paketu.
U crnogorskom ugovoru o pristupanju prvi put bi se primijenio „ojačani pristup“ zaštitnim klauzulama. Ugovor bi, kako se navodi, poslužio kao model za buduće ugovore o pristupanju.
Među crnogorskim reformama Komisija ističe ustavne amandmane kojima je ojačana nezavisnost Sudskog i Tužilačkog savjeta, „potpuno u skladu“ sa preporukama EU i Venecijanske komisije. Navodi i politiku nulte tolerancije prema napadima na novinare, kao i usklađivanje vizne politike sa EU od 31. oktobra 2026.
Evropska komisija navodi da bi ovogodišnji izvještaj o Crnoj Gori mogao biti posljednji redovni izvještaj o Crnoj Gori, budući da se očekuje skoro okončanje procesa pregovora o članstvu. Od naredne godine zamijenili bi ga izvještaji o praćenju, a do pristupanja bi bio uspostavljen mehanizam za nadzor ispunjavanja preuzetih obaveza.
Izvještaje o praćenju Komisija priprema u fazi između završetka pristupnih pregovora i ulaska zemlje u EU. Tada se više ne ocjenjuje napredak u pregovorima, već se provjerava da li zemlja ispunjava obaveze preuzete tokom pregovora i da li završava preostale reforme do dana pristupanja.
Nakon posljednje međuvladine konferencije, Crna Gora bi dobila status aktivnog posmatrača u većini radnih grupa Savjeta EU.
Crna Gora, Albanija, Moldavija i Ukrajina jedine su zemlje za koje Komisija u aneksu dokumenta predstavlja „mape puta“ sa rokovima i ciljevima za završetak pregovora.
O Srbiji nacrt sadrži uglavnom kritične ocjene i konstatuje izostanak napretka u ključnim oblastima, poput vladavine prava i slobode izražavanja. Navodi se i da je usklađenost Srbije sa spoljnom politikom EU i dalje niska.
Kada je riječ o pravosuđu, Komisija bilježi da je početno nazadovanje usvajanjem takozvanih „Mrdićevih zakona“ naknadno ispravljeno. Ono je, kaže se u nacrtu, bilo izazvano zakonskim izmjenama koje su uklonile dio garancija za autonomiju tužilaštva i nezavisnost sudstva. Istovremeno ocjenjuje da je u Srbiji „neprimjeren pritisak značajno porastao“.
Srbija se pominje kao zemlja u kojoj je, pored Bosne i Hercegovine, Gruzije i Turske, rizik od „zarobljene države“ i dalje naglašen. Pojam označava situaciju u kojoj uske interesne grupe stavljaju institucije pod svoju kontrolu.
Od pozitivnih pomaka navodi se da je Srbija ušla u geografski obuhvat Jedinstvenog područja plaćanja u eurima (SEPA). Pokrenut je i pripremni rad na sporazumu o ocjenjivanju usaglašenosti industrijskih proizvoda.
Za Bosnu i Hercegovinu Komisija ocjenjuje da je funkcionisanje izvršne i zakonodavne vlasti bilo otežano političkom fragmentacijom. Ista ocjena data je i za Kosovo.
„U Bosni i Hercegovini potrebno je unaprijediti nezavisnost i nepristrasnost pravosuđa, a zakonodavne reforme i provjere integriteta ključne su za vraćanje povjerenja javnosti u pravosudni sistem“, navodi se u nacrtu.
Komisija poziva BiH i da se „u potpunosti posveti“ akcionom planu Radne grupe za finansijsku akciju (FATF). Pozitivno je ocijenjeno što zemlja nastavlja potpuno usklađivanje sa spoljnom politikom EU i što je usvojila novu procjenu prijetnje od teškog i organizovanog kriminala, u skladu sa metodologijom Europola.
Kosovo se, uz Srbiju i BiH, navodi među zemljama bez napretka u fundamentalnim oblastima. Komisija ocjenjuje i da se Kosovo bori sa političkim uticajem i uticajem interesnih grupa na sudove i tužilaštvo.
Kao novinu nacrt ističe da je potpuna usklađenost Kosova sa zajedničkom spoljnom i bezbjednosnom politikom EU „prvi put“ prikazana u posebnom poglavlju 31.
Evropska komisija ocjenjuje da nema napretka u formiranju Zajednice opština sa srpskom većinom, predviđene sporazumom iz dijaloga o normalizaciji odnosa sa Srbijom. Od zemlje se očekuje da pokrene taj proces u skladu sa obavezama iz dijaloga, uključujući Ohridski sporazum iz 2023.
Takođe se traži da se status struktura i službi koje podržava Srbija riješi u skladu sa sporazumima iz dijaloga i kosovskim zakonima, „a ne nekoordinisanim mjerama“, te uz strukturisane konsultacije sa predstavnicima kosovskih Srba.
Kao i prethodnih godina, Komisija poručuje da je napredak i Srbije i Kosova na evropskom putu vezan za suštinski napredak u normalizaciji odnosa. „Sprovođenje Sporazuma o putu ka normalizaciji i njegovog Aneksa o sprovođenju i dalje je nedovoljno“, navodi se u nacrtu.
„Normalizacija nije samo uslov na evropskom putu. Ona je ključna za bezbjednost, stabilnost i ekonomski razvoj oba društva i šireg regiona. Izostanak napretka nosi političku i ekonomsku cijenu i prijeti da obje strane zaostanu u trenutku kada je proces proširenja ponovo dobio zamah“, navodi se u dokumentu.
Prema nacrtu, do septembra 2026. iz Plana rasta za Zapadni Balkan isplaćeno je 193,3 miliona eura bespovratnih sredstava od ukupno 1,6 milijardi eura, za 90 ispunjenih reformskih koraka. Komisija ocjenjuje da sprovođenje mora da se ubrza. Navodi se i da je u toku rad na ukidanju troškova rominga sa zemljama Zapadnog Balkana.
U dijelu o pomirenju Komisija poručuje da su istorijski revizionizam, negiranje ili veličanje ratnih zločina i zapaljiva retorika „nespojivi sa vrijednostima“ na kojima počiva proces pristupanja.
