Pritvorenici, navodi CPT, čine čak 56 odsto zatvorske populacije u Crnoj Gori, a postupanje prema njima i uslovi pogošali su se u odnosu na posjetu delegacije Komiteta 2022;
Uslovi su naročito loši u Odjeljenju za maloljetnike u Spužu, gdje šesnaestogodišnjaci i sedamnaestogodišnjaci žive po 23 sata dnevno u ćelijama sa pocijepanim dušecima, opasnim tačkama za vješanje i u neprimjerenim, prljavim i neprihvatljivim uslovima
U pokušaju da riješe problem ograničenog prostora, ljekari Specijalne bolnice za psihijatriju “Dobrota” otpuštaju forenzičke pacijente (osuđenike) na “produžene vikende”, iako se možda još nijesu u potpunosti oporavili, stoji u preliminarnom izvještaju o periodičnoj posjeti Crnoj Gori Evropskog komiteta za sprečavanje mučenja i nečovječnog i ponižavajućeg postupanja ili kažnjavanja (CPT).
U dokumentu u koji su “Vijesti” imale uvid, pored ostalog, naglašeno je da je “očigledno da u Specijalnoj psihijatrijskoj bolnici Dobrota postoje brojni sistemski problemi koji zahtijevaju temeljni i koordinisan pristup na ministarskom nivou”.
“Problem prenatrpanosti uporan je razlog zabrinutosti CPT-a od 2017, s obzirom na njegov štetan uticaj na sve aspekte života u ustanovi”, stoji u izvještaju.
Pored problema u toj zdravstvenoj ustanovi, CPT je tokom posjete Crnoj Gori u novembru prošle godine, utvrdio i da su se “postupanje prema pritvorenicima i uslovi njihovog pritvora, u mnogim aspektima, pogoršali od posjete Komiteta 2022. godine”.
Pritvorenici, navodi CPT, čine čak 56 odsto zatvorske populacije u Crnoj Gori.
“Mnoga pritvorska odjeljenja, posebno u zatvoru Bijelo Polje (zatvoreni i istražni dio) i dalje su ispod standarda – loša higijena, neadekvatna sanitarna infrastruktura, buđave i vlažne ćelije, podovi koji se raspadaju i zidovi koji se krune, otvorena rasvjetna tijela i izrazito prenatrpane ćelije. Istražni zatvor u Spužu ima nešto bolje uslove, ali su generalno i dalje loši – naročito u Odjeljenju za maloljetnike, gdje šesnaestogodišnjaci i sedamnaestogodišnjaci žive po 23 sata dnevno u ćelijama sa pocijepanim dušecima, opasnim tačkama za vješanje i u neprimjerenim, prljavim i neprihvatljivim uslovima”, upozoreno je u preliminarnom izvještaju.
Ističe se da je cilj periodične posjete bio da se ispita postupanje prema osobama lišenim slobode, a da je delegacija CPT-a posjetila više zatvora, ustanove za pritvor maloljetnika i vaspitno-popravne ustanove, psihijatrijske ustanove i ustanove socijalne zaštite, kao i dvije policijske stanice.
“Posjeta je bila i prilika da se razmotre mjere koje su crnogorske vlasti preduzele radi sprovođenja preporuka Komiteta datih nakon prethodnih posjeta 2017. i 2022. godine”.
Iako navode da je saradnja sa “crnogorskim vlastima bila odlična”, CPT upozorava na to da “saradnja, međutim, podrazumijeva i sprovođenje preporuka Komiteta, kao i političku volju da se obezbijede ulaganja za stvarne promjene”.
“Delegacija je zabilježila neke dobre inicijative u toku, uključujući skoro završenu novu Zatvorsku bolnicu (za forenzičke pacijente), nedavne rekonstrukcije i nove građevinske radove u zatvorskom kompleksu u Spužu. Ipak, i dalje postoje različiti problemi koji nastavljaju da koče zatvorski sistem. Delegacija smatra da previše ranijih preporuka Komiteta i dalje ostaje važeće i 2025. godine. Zaista, postupanje prema zatvorenicima i pacijentima i uslovi njihovog boravka nijesu se suštinski promijenili od 2017, a u pojedinim aspektima su se čak i pogoršali. To je naročito slučaj u zatvoru Bijelo Polje, Istražnom zatvoru u Podgorici, kao i u posjećenim ustanovama socijalne zaštite i psihijatrijskim ustanovama”, ocjenjeno je u preliminarnom dokumentu, koji je dostavljen kontrolisanim ustanovama, ali i nadležnim ministarstvima.
Konačni izvještaj o posjeti Crnoj Gori će najvjerovatnije biti dostavljen krajem jula, a sadržavaće više detalja i obuhvatiće i određena pitanja koja nijesu obrađena u preliminarnom dokumentu.
U konačni izvještaj biće uključene i informacije i komentari koje crnogorske vlasti dostave kao odgovor na preliminarna zapažanja CPT.
Delegacija CPT je, navodi se u izvještaju, u Specijalnoj psihijatrijskoj bolnici “Dobrota”, zabilježila da su, uprkos određenim renoviranjima, uslovi boravka na odjeljenjima bili loši i oskudni.
“Problem prokišnjavanja krova glavne zgrade bio je očigledan tokom posjete i predstavlja ozbiljnu zabrinutost. Liječenje i njega pacijenata poboljšani su od 2017. godine, uz dodatnu radnu terapiju nakon zapošljavanja dodatnog osoblja. Međutim, delegacija je takođe uočila brojne slučajeve kod kojih postoji preveliko oslanjanje na farmakoterapiju, naročito benzodiazepine i kombinovanu primjenu više antipsihotika”, stoji u preliminarnom dokumentu.
Ocijenjeno je da toj zdravstvenoj ustanovi “postoje jasni dokazi da pacijenti redovno moraju da spavaju na dušecima na podu, jer nema dovoljno kreveta za sve”.
“U pokušaju da se riješi problem ograničenog prostora, ljekari otpuštaju forenzičke pacijente na ‘produžene vikende’ iako se možda još nijesu u potpunosti oporavili. Uprava je bila primorana da rasporedi značajan dio od 110 forenzičkih pacijenata po više odjeljenja, jer je na raspolaganju samo 21 namjenski krevet. To znači da se režimi pacijenata različitih kategorija spajaju, pri čemu se dobrovoljni pacijenti i pacijenti u socijalnoj zaštiti smještaju zajedno sa forenzičkim pacijentima tokom dužih perioda”, konstatovano je u dokumentu CPT.
Naglašeno je da je “broj medicinskih tehničara koji su na dužnosti u svakom odjeljenju ograničen je na jednog ili dva (na do 47 pacijenata), što izaziva zabrinutost u pogledu bezbjednosti svih pacijenata”.
“Konačno, delegaciju zabrinjava i činjenica da Specijalna psihijatrijska bolnica ‘Dobrota’ i dalje prima maloljetnike uprkos otvaranju dječjeg psihijatrijskog odjeljenja Kliničkog centra Crne Gore u Podgorici”.
Navodi se i da će CPT “razraditi konkretnije tačke u konačnom izvještaju, ali pitanja koja vrijedi istaći tiču se prakse mehaničkog sputavanja pacijenata pred drugim pacijentima, nedostatka fizičke, proceduralne i relacione bezbjednosti kompatibilne sa bezbjednom forenzičkom njegom, odsustva standardizovanih procesa procjene rizika (npr., strukturisano profesionalno prosuđivanje) u forenzičkoj njezi i upotrebe restriktivnih praksi primijenjenih na dobrovoljne pacijente – izolacija, fiksacija i hemijsko sputavanje”.
Tokom posjete Crnoj Gori 2025. godine, delegacija je utvrdila da su se postupanje prema pritvorenicima i uslovi njihovog pritvora, u mnogim aspektima, pogoršali od 2022. godine.
“Situacija je dodatno otežana brojem pritvorenika, koji se približno udvostručio u odnosu na posljednju posjetu Komiteta i sada čini 56 odsto ukupne zatvorske populacije u Crnoj Gori. Ovi brojevi vrše pritisak na čitav zatvorski sistem”, naglašeno je u preliminarnom izvještaju.
Upozoreno je na to da je “prenatrpanost je na rekordnom nivou u dva istražna zatvora u Crnoj Gori”.
Navodi se i da se mjesta za pritvorenike obezbjeđuju tako što se “novi kreveti slažu na postojeće krevete na sprat, čak do te mjere da su napravljeni opasni trospratni, a povremeno i četvorospratni kreveti, bez merdevina ili bočnih zaštita”.
“Situaciju dodatno pogoršava dugo trajanje pritvora u Crnoj Gori. Delegacija je srela osobe koje su u pritvoru provele nekoliko godina, neke i do šest godina, a nekoliko čak i duže. Zaista, neki od istih ljudi sa kojima je CPT razgovarao 2022. godine i dalje su bili u pritvoru više od tri godine kasnije”.
Konstatuju da u praksi, a uprkos nacionalnim zakonima koji uređuju maksimalne rokove, višestruka produženja i odlaganja do konačne sudske odluke znače da se stotine ljudi drže u pritvoru u zatvoru tokom dugih perioda.
“Situaciju dodatno opterećuju užasni uslovi boravka u istražnim zatvorima i nepostojeći režim aktivnosti, obrazovanja i sporta za pritvorenike, kao i činjenica da pritvorenici nijesu obezbijeđeni osnovnim elementima za dostojanstven život, osim ako ih ne kupe”, precizirano je u dokumentu.
Ističe se da su mnoga pritvorska odjeljenja, posebno u zatvoru Bijelo Polje (zatvoreni i istražni dio) i dalje ispod standarda: loša higijena, neadekvatna sanitarna infrastruktura, buđave i vlažne ćelije, podovi koji se raspadaju i zidovi koji se krune, otvorena rasvjetna tijela i izrazito prenatrpane ćelije. Istražni zatvor u Spužu ima nešto bolje uslove, ali su generalno i dalje loši – naročito u Odjeljenju za maloljetnike, gdje šesnaestogodišnjaci i sedamnaestogodišnjaci žive po 23 sata dnevno u ćelijama sa pocijepanim dušecima, opasnim tačkama za vješanje i u neprimjerenim, prljavim i neprihvatljivim uslovima.
“…Pritvorenicima se i dalje sistematski ne obezbjeđuju osnovne stvari za održavanje higijene, što je temeljni uslov dostojanstvenog života. Uz to, opšti nedostatak rada i aktivnosti znači da su siromašni zatvorenici (naročito strani državljani) morali da pozajmljuju i prose od drugih zatvorenika odjeću, jastuke, četkice za zube, pa čak i toalet papir. Dalje, kontakt sa spoljnim svijetom i dalje je problematičan, posebno za pritvorenike u Istražnom zatvoru u Podgorici i Zatvoru Bijelo Polje. Kontakt je i dalje u potpunosti zavisan od sudske dozvole, umjesto da postoji kao pravo za takve pritvorenike”, precizirano je u dokumentu.
Materijalni uslovi u maloljetničkom istražnom odjeljenju bili su, ocjenjuju iz CPT, najgori u čitavom zatvorskom kompleksu u Spužu – odjeljenje je smješteno daleko od glavnog centra osoblja, u ćelijama postoje očigledne tačke za vješanje, nema pozivnih zvona zbog čega su morali glasno da lupaju po zaključanim vratima ćelija da bi privukli pažnju zatvorskih službenika…
S obzirom na veoma loše uslove u kojima se pritvorenici drže, CPT traži da se odmah preduzmu mjere kako bi se obezbijedilo da se svim pritvorenicima sistematski obezbjeđuju osnovni higijenski paketi po prijemu, a tamo gdje je potrebno za siromašne osobe ili strane državljane, redovno i nakon toga.
CPT zahtijeva da se opasni i loši materijalni uslovi za maloljetnike u Istražnom zatvoru u Podgorici poboljšaju i da se svim maloljetnicima omogući neposredan i redovan kontakt sa porodicama.
Neophodno je, smatra delegacija Komiteta, da se odmah preduzmu mjere bezbjednosti i zaštite od pada osoba koje moraju da spavaju na trećem nivou kreveta na sprat.
“Četvorospratni kreveti (četvrti nivo) moraju se odmah trajno ukloniti”, poručuju iz CPT.
„Jedan navod, koji se odnosio na prebijanje zatvorenika od strane dva službenika Zatvora Bijelo Polje, bio je u fazi istrage u vrijeme posjete i proslijeđen tužilaštvu, ali navodno uključeni službenici nijesu formalno suspendovani do okončanja istrage”, stoji u preliminarnom izvještaju
CPT konstatuje da je u zatvorskom kompleksu u Spužu zdravstvena situacija “bila bolja i sada postoji moderna ambulantna zgrada i dobra medicinska oprema, dok su određeni nedostaci opreme i dalje postojali u zatvoru Bijelo Polje”.
“Takođe, delegacija je utvrdila da u posjećenim zatvorima i dalje nema rutinskog skrininga na krvno prenosive viruse ili tuberkulozu, iako je u Spužu napravljen početak kroz nedavni projekat skrininga na hepatitis C za dugotrajno osuđene zatvorenike. Evidentiranje povreda u svim posjećenim zatvorima donekle je unaprijeđeno, uz uglavnom dovoljno opisa i pozitivnu praksu fotografisanja svake povrede, pri čemu se fotografije čuvaju u medicinskom dosijeu osobe. Delegacija je utvrdila da se medicinska povjerljivost često ne poštuje, jer su zatvorski službenici prisutni u ambulantnoj prostoriji ili mogu da čuju ljekarske konsultacije sa zatvorenicima…”, navodi se.
