U uređenim evropskim državama, akademije nauka postoje kao vrh piramide znanja i naučne odgovornosti. U Francuskoj i Njemačkoj, i na zapadu, članstvo u nacionalnim akademijama ne dobija se po funkciji, političkoj podobnosti ili društvenom uticaju, već isključivo na osnovu dokazanog, dugogodišnjeg naučnog rada i međunarodno priznatih rezultata. Akademija je tamo prije svega čast i obaveza — ne izvor redovnih prihoda.
U Crnoj Gori, CANU ima 44 člana (30 redovnih i 14 pridruženih) i oko 31 dopisnog člana u akademijama spoljne saradnje, na 620.000 stanovnika. Mnogi akademici imaju i primanja — plate na fakultetima, institutima, penzije, honorare za projekte ili savjetodavne ugovore, što značajno povećava njihov godišnji prihod. Godišnja primanja za članove CANU, njih 37 akademika, od same Akademije dobijaju od 25.000 do 40.000, odnosno 42.800 eura godišnje.
U drugim evropskim akademijama — članstvo u akademiji nije plaćeno, već se smatra za čast, nacionalno i naučno priznanje, dobrovoljni doprinos nauci i kulturi. Zapad se razlikuje od Balkana. Oni ne plaćaju akademike.
Da bi neko na zapadu bio kandidat za akademika, prolazi kroz složene postupke ocjenjivanja u kome se gledaju naučne reference, citiranost, uticaj u struci, doprinos razvoju nauke. Akademici su uglavnom vodeći profesori i istraživači, ljudi čiji decenijski rad oblikuje naučnu politiku i razvoj tehnologije. Članstvo u akademiji je vrhunac karijere, ali ne i plate iz budžeta.
Kada se takav sistem uporedi sa stanjem u Crnoj Gori, postoji očigledna razlika. Akademiju pored državne CANU, osnovali su građani i DANU, kao i crkvu, kao NVO. To govori o ugledu akademije i akademika.
Akademija nauka i umjetnosti u Crnoj Gori, umjesto da bude simbol naučne izuzetnosti, sve češće ostavlja utisak zatvorenog kruga sa budžetskim privilegijama. Izbor novih članova nije dovoljno transparentan, a kriterijumi koji se primjenjuju ne odgovaraju standardima koje imaju razvijene evropske zemlje.
Problematčan je odnos prema javnom novcu. U zemlji sa ograničenim resursima, gdje mladi naučnici dolaze teško do finansiranja, to izaziva opravdano nezadovoljstvo i pitanje prioriteta.
Još veći problem je nedostatak mjerljivih rezultata. Međunarodni uticaj, naučne publikacije, učešće u značajnim projektima i prepoznatljivost u svjetskoj akademskoj zajednici — sve su to kriterijumi koji u Francuskoj i Njemačkoj i na zapadu određuju vrijednost akademika. U Crnoj Gori ti pokazatelji često ostaju u drugom planu, dok se prednost daje ličnim institucionalnim vezama. U Crnoj Gori članovi CANU koriste budžet kao lični izvor prihoda, dok većina građana živi na ivici. Naknade koje se daju akademicima CANU se mjere na stotine hiljada eura godišnje, što se direktno odražava na penzionere koji nemaju da plate lijek, hranu, komunalije.
To nosi nepravdu — to je sistem koji kažnjava one koji su stvarno potrebni. Dok akademik može da prima desetine hiljada eura, stari i bolesni ljudi moraju da biraju između lijeka i hrane. A dok je novac za podršku mladim naučnicima ili modernim laboratorijama minimalan, veliki dio budžeta ide na privilegije koje su zatvorene za stvarnu nauku.
Zato je neophodno postaviti pitanje: da li Akademija u Crnoj Gori služi razvoju nauke i društva ili očuvanju uskog kruga povlastica? Akademsko zvanje mora biti najviša počast, a ne mehanizam socijalne sigurnosti. Ako želimo evropske standarde, moramo prihvatiti i evropska pravila — jasne kriterijume, transparentan izbor i odgovornost prema javnom novcu. Akademija koja ne služi nauci i mladim generacijama, već samo sebi, gubi smisao svog postojanja. Crna Gora nema luksuz da finansira formu bez sadržine. Istinska akademija mora biti mjesto znanja, ugleda i vizije budućnosti. Sve drugo je odstupanje od njene suštinske misije.
Ovo nije samo nepravda — ovo je državno zlostavljanje poreskih obveznika. Penzioneri primaju mizerno male iznose, mnogi jedva preživljavaju, dok 33 ministra i desetine akademika imaju stalna visoka primanja i budžetske dnevnice koje dosežu nekoliko puta više od prosječne penzije. Dok bolesni čekaju u redovima za zdravstvenu zaštitu, akademici primaju naknade za titule, a ne za rad.
Akademija u Crnoj Gori nije neko promotor nauke, već neko ko isisava javni novac, zadržava privilegije i štiti status quo. Novac koji ide na naknade akademika mogao bi da finansira laboratorije, istraživačke projekte, mlade naučnike i konkretne rezultate, a ne titule i fotelje.
Dok akademik živi kao lord, funkcionaler u zlatnoj kaci, penzioner ne može da kupi lijek.
Ako Crna Gora želi da ima poštovanu i kredibilnu akademsku instituciju, moramo ukloniti političke i budžetske fotelje iz akademije, postaviti transparentne kriterijume za članstvo i odvojiti privilegije od stvarnih naučnih rezultata. Akademija mora služiti nauci i građanima, a ne tituli i ličnom profitu.
Dok se to ne desi, CANU ostaje simbol nepravde, zloupotrebe budžeta i izdaje povjerenja građana. I ništa više od toga.
Ako želimo da Crna Gora bude pravedno društvo, akademija mora prestati biti sistem ličnih naknada i političkih fotelja. Članstvo se mora bazirati na stvarnim naučnim rezultatima, a ne na tome ko ima veze. Budžet mora služiti građanima, penzionerima, bolesnima, gladnima, nauci i mladim naučnicima, a ne 33 ministra i desetinama „akademika“ koji primaju plate za titule, a ne za rad.
Dok se ne promijeni ova logika, akademska titula u Crnoj Gori više nije čast — ona je simbol nepravde, izdaje javnog povjerenja i zloupotrebe novca poreskih obveznika.
Gospodo CANU, đe je vaš stav oko Botuna? Vama kao trustu mozgova bi priličilo da saopštite istinu i da se prekine sa ovom agonijom. Mora se voditi računa o referendumu sprovedenom u Zeti, ali i o prijekoj potrebi da se kolektor mora graditi. Pomrijesmo.
Vi nemate stav ni oko čega.Ne vidimo ni jedan vaš projekat!A trebalo bi!!!
